Τα περιστατικά ανήλικης και νεανικής βίας που καταγράφονται με αυξανόμενη συχνότητα προκαλούν έντονη ανησυχία. Πίσω από τις εκρήξεις θυμού, τις συγκρούσεις και τις επιθετικές συμπεριφορές των νέων, υπάρχουν αιτίες που πρέπει να δούμε. Για τα ψυχολογικά αίτια της νεανικής βίας, τον ρόλο της οικογένειας, του σχολείου και των κοινωνικών συνθηκών, αλλά και για το τι μπορεί να γίνει προληπτικά πριν τα φαινόμενα αυτά παγιωθούν, μιλά στο apohxos.gr ο Αντώνιος Καλέντζης, MSc Κλινικός Ψυχολόγος και Διοικητικό Μέλος του Τμήματος Πολιτικής Ψυχολογίας του Βρετανικού Συλλόγου Ψυχολόγων.
1. Ποια είναι τα πιο συχνά χαρακτηριστικά που παρουσιάζουν σήμερα οι νέοι με επιθετική συμπεριφορά;
Η επιθετική συμπεριφορά στους σύγχρονους νέους δεν μπορεί να ερμηνευθεί μονοδιάστατα. Κλινικά και ερευνητικά δεδομένα δείχνουν ότι συχνά συνδέεται με δυσκολίες στη συναισθηματική αυτορρύθμιση, αυξημένη παρορμητικότητα και μειωμένη ικανότητα αναστολής της συμπεριφοράς, χαρακτηριστικά που σχετίζονται με το αναπτυξιακό στάδιο της εφηβείας. Πολλοί νέοι εμφανίζουν έντονη ευαισθησία στην απόρριψη, χαμηλή ανεκτικότητα στη ματαίωση και αυξημένη ανάγκη για κοινωνική επιβεβαίωση, στοιχεία που καθιστούν τις διαπροσωπικές συγκρούσεις ιδιαίτερα φορτισμένες. Η επιθετικότητα, σε αυτό το πλαίσιο, δεν αποτελεί απαραίτητα έκφραση αντικοινωνικής πρόθεσης, αλλά συχνά λειτουργεί ως αμυντικός μηχανισμός απέναντι σε συναισθήματα ανασφάλειας, αδυναμίας ή απώλειας ελέγχου.
2. Ποιοι ψυχολογικοί παράγοντες οδηγούν έναν ανήλικο στην επιθετικότητα;
Η επιθετικότητα στους ανηλίκους προκύπτει μέσα από τη σύνθετη αλληλεπίδραση ατομικών, συναισθηματικών και περιβαλλοντικών παραγόντων. Κεντρικό ρόλο διαδραματίζουν το χρόνιο άγχος, η συσσωρευμένη ματαίωση και η αδυναμία συμβολικής επεξεργασίας των συναισθημάτων. Πολλοί ανήλικοι δεν διαθέτουν επαρκές λεξιλόγιο συναισθημάτων ούτε έχουν μάθει να αναγνωρίζουν τις εσωτερικές τους καταστάσεις, με αποτέλεσμα ο θυμός να εκφράζεται σωματικά ή λεκτικά. Παράλληλα, τραυματικές εμπειρίες, συναισθηματική παραμέληση ή επαναλαμβανόμενες εμπειρίες απόρριψης ενισχύουν την τάση για εξωτερικευμένες μορφές συμπεριφοράς. Η επιθετικότητα συχνά λειτουργεί ως μέσο ανάκτησης ελέγχου σε ένα περιβάλλον που βιώνεται ως απειλητικό ή ασταθές.
3. Πόσο επηρεάζει το οικογενειακό περιβάλλον τη διαμόρφωση βίαιων συμπεριφορών;
Το οικογενειακό περιβάλλον αποτελεί τον πρωταρχικό χώρο κοινωνικοποίησης και συναισθηματικής μάθησης. Η έρευνα δείχνει ότι οικογένειες με ασυνεπή όρια, έντονη συναισθηματική απόσταση, αυξημένες συγκρούσεις ή έκθεση σε λεκτική και σωματική βία αυξάνουν σημαντικά τον κίνδυνο εμφάνισης επιθετικών συμπεριφορών στους ανηλίκους. Ιδιαίτερα επιβαρυντική είναι η απουσία συναισθηματικής διαθεσιμότητας των γονέων, καθώς τα παιδιά δυσκολεύονται να αναπτύξουν ασφαλή πρότυπα δεσμού. Αντίθετα, ένα οικογενειακό πλαίσιο που συνδυάζει συναισθηματική εγγύτητα, σαφή όρια και προβλέψιμη φροντίδα λειτουργεί ως ισχυρός προστατευτικός παράγοντας, ακόμη και σε συνθήκες κοινωνικής πίεσης.
4. Η οικονομική ανασφάλεια, η πανδημία και η κοινωνική πίεση έχουν αφήσει «ψυχικά αποτυπώματα» στους νέους;
Τα τελευταία χρόνια, οι νέοι έχουν εκτεθεί σε μια διαρκή εμπειρία αβεβαιότητας, η οποία έχει αφήσει βαθιά ψυχικά αποτυπώματα. Η οικονομική ανασφάλεια, η εμπειρία της πανδημίας, οι περιορισμοί στην κοινωνική ζωή και η αίσθηση ενός αβέβαιου μέλλοντος έχουν αυξήσει σημαντικά τα επίπεδα άγχους και ψυχικής δυσφορίας. Πολλοί νέοι βιώνουν έντονη ματαίωση, απώλεια νοήματος και αίσθηση έλλειψης προοπτικής. Όταν αυτά τα βιώματα δεν αναγνωρίζονται και δεν υποστηρίζονται θεσμικά, υπάρχει αυξημένος κίνδυνος να μετατραπούν σε θυμό και επιθετικότητα, ιδιαίτερα σε άτομα με περιορισμένους μηχανισμούς ανθεκτικότητας.
5. Ποιος είναι ο ρόλος των social media, των videogames και της διαδικτυακής βίας;
Τα ψηφιακά μέσα δεν λειτουργούν ως άμεση αιτία επιθετικότητας, ωστόσο διαμορφώνουν ένα περιβάλλον που μπορεί να ενισχύσει επιθετικές στάσεις. Η συνεχής έκθεση σε επιθετικό λόγο, η διαδικτυακή ανωνυμία και η απουσία άμεσων κοινωνικών συνεπειών συμβάλλουν στην αποδυνάμωση της ενσυναίσθησης. Επιπλέον, τα social media εντείνουν τη διαρκή κοινωνική σύγκριση, την ανάγκη για αποδοχή και τον φόβο κοινωνικού αποκλεισμού. Σε αυτό το πλαίσιο, η διαδικτυακή βία συχνά λειτουργεί ως προέκταση υπαρκτών συναισθηματικών δυσκολιών και όχι ως αυτόνομο φαινόμενο.
6. Ο σχολικός εκφοβισμός είναι αιτία ή αποτέλεσμα της επιθετικότητας;
Ο σχολικός εκφοβισμός αποτελεί ένα κυκλικό και πολυπαραγοντικό φαινόμενο. Σε πολλές περιπτώσεις, λειτουργεί ως έκφραση προϋπάρχουσας επιθετικότητας που έχει τις ρίζες της σε άλλα πλαίσια, όπως η οικογένεια ή το κοινωνικό περιβάλλον. Παράλληλα, το ίδιο το σχολικό πλαίσιο, όταν δεν διαθέτει επαρκείς μηχανισμούς πρόληψης και παρέμβασης, μπορεί να ενισχύσει τη βία και να παγιώσει ρόλους θύτη και θύματος. Σημαντικό εύρημα της βιβλιογραφίας είναι ότι πολλοί θύτες έχουν υπάρξει στο παρελθόν θύματα, γεγονός που υποδεικνύει βαθύτερες δυσκολίες στην κοινωνική προσαρμογή.
7. Πώς επηρεάζει η έλλειψη ορίων και η ανοχή στη βία τη συμπεριφορά των ανηλίκων;
Η έλλειψη σαφών και σταθερών ορίων δυσχεραίνει την ανάπτυξη εσωτερικού ελέγχου και αυτορρύθμισης. Όταν τα παιδιά μεγαλώνουν σε περιβάλλοντα όπου η βία υποβαθμίζεται ή δικαιολογείται, εσωτερικεύουν την αντίληψη ότι η επιθετικότητα αποτελεί αποδεκτό τρόπο επίλυσης διαφορών. Τα όρια, όταν τίθενται με συνέπεια και συναισθηματική επάρκεια, δεν είναι κατασταλτικά αλλά δομούν το αίσθημα ασφάλειας και διευκολύνουν την ψυχοκοινωνική ωρίμανση.
8. Ποια σημάδια πρέπει να ανησυχήσουν γονείς και εκπαιδευτικούς;
Σημάδια που απαιτούν ιδιαίτερη προσοχή είναι η επίμονη ευερεθιστότητα, οι συχνές εκρήξεις θυμού, η κοινωνική απόσυρση, η μείωση της σχολικής επίδοσης και η αυξημένη εμπλοκή σε συγκρούσεις. Ιδιαίτερα ανησυχητικό είναι όταν η επιθετικότητα συνοδεύεται από απώλεια ελέγχου, απουσία ενοχής ή τάσεις αυτοκαταστροφικής συμπεριφοράς. Η έγκαιρη αναγνώριση αυτών των ενδείξεων είναι κρίσιμη για την πρόληψη σοβαρότερων εξελίξεων.
9. Πότε μια επιθετική συμπεριφορά παύει να θεωρείται «φυσιολογική εφηβική αντίδραση»;
Η επιθετικότητα θεωρείται αναπτυξιακά αναμενόμενη μόνο όταν είναι παροδική και περιορισμένης έντασης. Παύει να είναι φυσιολογική όταν είναι επαναλαμβανόμενη, δυσανάλογη προς το ερέθισμα και προκαλεί σοβαρή δυσλειτουργία στη σχολική, κοινωνική ή οικογενειακή ζωή. Σε αυτές τις περιπτώσεις, απαιτείται επαγγελματική αξιολόγηση και συστηματική παρέμβαση.
10. Ποιος είναι ο ρόλος της ψυχολογικής υποστήριξης πριν τα πράγματα φτάσουν στα άκρα;
Η έγκαιρη ψυχολογική υποστήριξη αποτελεί βασικό πυλώνα πρόληψης. Μέσω της θεραπευτικής διαδικασίας, οι νέοι μαθαίνουν να αναγνωρίζουν τα συναισθήματά τους, να τα επεξεργάζονται και να αναπτύσσουν λειτουργικούς τρόπους έκφρασης. Παράλληλα, ενισχύεται η ανθεκτικότητα και μειώνεται ο κίνδυνος κλιμάκωσης της επιθετικότητας σε επικίνδυνες συμπεριφορές.
11. Υπάρχουν επιτυχημένα μοντέλα πρόληψης από άλλες χώρες;
Σε διεθνές επίπεδο, προγράμματα κοινωνικοσυναισθηματικής μάθησης, συστημικές παρεμβάσεις που περιλαμβάνουν οικογένεια και σχολείο, καθώς και διεπιστημονικά δίκτυα ψυχικής υγείας έχουν αποδειχθεί ιδιαίτερα αποτελεσματικά. Τα μοντέλα αυτά βασίζονται στην πρόληψη και όχι στην καταστολή, μειώνοντας σημαντικά τη νεανική βία.
12. Αν δεν υπάρξει άμεση παρέμβαση, πώς βλέπετε να εξελίσσεται το φαινόμενο τα επόμενα χρόνια;
Η απουσία συστηματικής πρόληψης ενέχει τον κίνδυνο παγίωσης της βίας ως κοινωνικού προτύπου. Αυτό μπορεί να οδηγήσει σε αύξηση σοβαρότερων μορφών επιθετικότητας, με επιπτώσεις όχι μόνο στην ατομική ψυχική υγεία αλλά και στη κοινωνική συνοχή και τη δημοκρατική λειτουργία.
13. Τι μήνυμα θα στέλνατε στους γονείς;
Το βασικό μήνυμα προς τους γονείς είναι ότι η αναζήτηση ψυχολογικής βοήθειας δεν συνιστά αποτυχία του γονεϊκού τους ρόλου, αλλά ένδειξη ωριμότητας και υπευθυνότητας. Η σύγχρονη πραγματικότητα είναι ιδιαίτερα απαιτητική για τα παιδιά και τους εφήβους, ενώ οι γονείς καλούνται να διαχειριστούν προκλήσεις που συχνά ξεπερνούν τις προσωπικές τους αντοχές ή γνώσεις. Η έγκαιρη παρέμβαση μπορεί να λειτουργήσει προληπτικά, βοηθώντας τόσο το παιδί όσο και το οικογενειακό σύστημα να κατανοήσει τις δυσκολίες που αναδύονται και να αναπτύξει πιο λειτουργικούς τρόπους επικοινωνίας και οριοθέτησης. Κανένας γονέας δεν είναι υποχρεωμένος να αντιμετωπίζει μόνος του σύνθετα ψυχολογικά ζητήματα· η στήριξη από ειδικούς αποτελεί πράξη φροντίδας και προστασίας, όχι ένδειξη ανεπάρκειας.
14. Τι θα λέγατε σε έναν νέο που νιώθει θυμό, ματαίωση και αδιέξοδο;
Σε έναν νέο που βιώνει έντονο θυμό, ματαίωση και αίσθηση αδιεξόδου, το πρώτο μήνυμα είναι ότι αυτά τα συναισθήματα είναι κατανοητά και ανθρώπινα, ιδιαίτερα μέσα σε ένα περιβάλλον αβεβαιότητας και υψηλών απαιτήσεων. Ο θυμός δεν είναι από μόνος του πρόβλημα· γίνεται προβληματικός όταν δεν βρίσκει τρόπο να εκφραστεί και να επεξεργαστεί. Είναι σημαντικό να κατανοήσει ότι τα συναισθήματα δεν τον ορίζουν ούτε καθορίζουν το μέλλον του. Υπάρχουν ασφαλείς τρόποι να μιλήσει, να ζητήσει βοήθεια και να μετατρέψει αυτή την ένταση σε δύναμη κατανόησης, αυτογνωσίας και αλλαγής. Η αναζήτηση στήριξης δεν είναι ένδειξη αδυναμίας, αλλά βήμα προς την ανάκτηση ελέγχου και νοήματος.
15. Ποιο είναι το πιο σημαντικό βήμα σήμερα για να μειωθεί η ανήλικη – νεανική βία;
Το πιο κρίσιμο βήμα για τη μείωση της ανήλικης και νεανικής βίας είναι η ουσιαστική στροφή από την αποσπασματική αντιμετώπιση προς μια συστημική και προληπτική προσέγγιση, βασισμένη σε επιστημονικά δεδομένα. Αυτό σημαίνει επένδυση στη συναισθηματική αγωγή από τα πρώτα σχολικά χρόνια, ενίσχυση των δομών ψυχικής υγείας για παιδιά και εφήβους και στήριξη των οικογενειών πριν οι δυσκολίες κλιμακωθούν. Παράλληλα, απαιτείται συντονισμός μεταξύ σχολείου, οικογένειας και κοινωνικών θεσμών, ώστε η πρόληψη να μην λειτουργεί αποσπασματικά αλλά ως ενιαίο πλαίσιο φροντίδας. Μόνο μέσα από μια τέτοια ολοκληρωμένη στρατηγική μπορεί να περιοριστεί ουσιαστικά η βία και να ενισχυθεί η ψυχική ανθεκτικότητα των νέων.
Όλα συνηγορούν στο ότι η νεανική επιθετικότητα δεν είναι ένα φαινόμενο που μπορεί να αντιμετωπιστεί με απλοϊκές ερμηνείες ή τιμωρητικές λογικές. Πρόκειται για μια σύνθετη ψυχοκοινωνική πραγματικότητα . Η πρόληψη, η έγκαιρη ψυχολογική υποστήριξη και η ενίσχυση των δεσμών μεταξύ οικογένειας, σχολείου και κοινωνικών δομών αναδεικνύονται ως οι πιο ουσιαστικές απαντήσεις σε ένα πρόβλημα που δεν αφορά μόνο τους νέους, αλλά το συλλογικό μας μέλλον.
Επιμέλεια Συνέντευξης – Χρήστος Στρατουλάκος
